Thomas Hobbes: Lewiatan i filozofia polityczna Hobbesa

0

Thomas Hobbes, urodzony 5 kwietnia 1588 roku w Westport, był jednym z najwybitniejszych angielskich filozofów i myślicieli politycznych, którego prace ukształtowały współczesne rozumienie państwa i społeczeństwa. Filozof ten, który dożył imponującego wieku 91 lat, zmarł 4 grudnia 1679 roku, pozostawiając po sobie bogate dziedzictwo intelektualne. Jego narodziny, skłaniające go do słynnego stwierdzenia, że przyszedł na świat jako bliźniak – on sam i strach, symbolizowały jego późniejsze rozważania nad naturą ludzką i potrzeby bezpieczeństwa. Hobbes jest powszechnie uznawany za jednego z kluczowych twórców nowoczesnej filozofii politycznej, a jego najbardziej wpływowym dziełem jest wydana w 1651 roku książka „Lewiatan”, w której zrewolucjonizował myślenie o państwie i społeczeństwie poprzez sformułowanie teorii umowy społecznej. Jego umysł polimatyczny obejmował szerokie zainteresowania historią, jurysprudencją, geometrią, optyką, teologią, etyką, a także działalnością translatorską, co czyni go postacią wybitną na miarę renesansowych geniuszy.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na 4 grudnia 1679 roku miał 91 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji.
• Dzieci: Brak informacji.
• Zawód: Filozof, myśliciel polityczny, tłumacz.
• Główne osiągnięcie: Sformułowanie teorii umowy społecznej i wpływ na rozwój filozofii politycznej.

Thomas Hobbes – Życie i Dzieło Filozofa

Początki życia i wykształcenie

Thomas Hobbes urodził się w Westport 5 kwietnia 1588 roku. Jego ojciec, Thomas Sr., pełnił funkcję wikariusza, jednak jego kariera duchowna została zakończona po incydencie bójki z lokalnym duchownym przed własnym kościołem, co zmusiło go do opuszczenia Londynu. Po tym wydarzeniu pieczę nad młodym Thomasem przejął jego zamożny stryj, Francis Hobbes, który był producentem rękawiczek. Francis Hobbes odegrał kluczową rolę w życiu bratanka, finansując jego edukację i otwierając mu drogę do rozwoju intelektualnego.

Przed podjęciem studiów uniwersyteckich, młody Hobbes wykazał się niezwykłymi zdolnościami filologicznymi, dokonując imponującego tłumaczenia „Medei” Eurypidesa z greki na łacińskie wiersze. Ten wyczyn potwierdzał jego wczesne talenty humanistyczne. W latach 1601–1602 wstąpił do Magdalen Hall, instytucji będącej poprzedniczką Hertford College na Uniwersytecie Oksfordzkim. Tam zgłębiał tajniki logiki scholastycznej i matematyki, choć sam Hobbes nie darzył sympatią ówczesnego systemu nauczania uniwersyteckiego.

Okres od 1610 do 1615 roku był dla Hobbesa czasem pierwszej „Grand Tour” po Europie. Ta podróż stanowiła przełomowy moment w jego rozwoju intelektualnym, pozwalając mu zetknąć się z nowymi, europejskimi metodami naukowymi i krytycznymi, które znacząco różniły się od tradycyjnej scholastyki. Podróże te umocniły jego zainteresowanie naukami ścisłymi i metodologią badawczą.

Kształtowanie kariery i pierwsze publikacje

W 1628 roku Thomas Hobbes opublikował swoje pierwsze znaczące dzieło – angielskie tłumaczenie „Wojny peloponeskiej” Tukidydesa. Był to pierwszy przekład tego klasycznego dzieła dokonany bezpośrednio z greckiego manuskryptu, co świadczyło o jego głębokiej znajomości języków starożytnych i dociekliwości naukowej. Przez krótki czas Hobbes pełnił również funkcję amanuensisa, czyli sekretarza lub kopisty, u słynnego Francisa Bacona. W tym okresie pomagał Baconowi w tłumaczeniu kilku jego esejów na język łaciński, co pozwoliło mu na bliskie zetknięcie się z myślą jednego z czołowych filozofów epoki.

W 1642 roku Hobbes wydał dzieło „De Cive” (O obywatelu). Książka ta stanowiła trzecią część jego ambitnego, planowanego systemu filozoficznego. „De Cive” zostało bardzo dobrze przyjęte w kręgach intelektualnych, potwierdzając rosnącą pozycję Hobbesa jako ważnego myśliciela. Jednak jego opus magnum, „Lewiatan”, ukazało się w połowie 1651 roku i stanowiło kulminację jego rozważań. Dzieło to, ozdobione słynną ryciną na stronie tytułowej przedstawiającą giganta złożonego z małych ludzkich postaci, symbolizowało państwo jako „ciało polityczne” pod władzą suwerena. To właśnie w „Lewiatanie” sformułował on kluczowe idee swojej teorii umowy społecznej, które na zawsze odmieniły oblicze filozofii politycznej. Hobbes opracował swój system filozoficzny, dzieląc go na trzy główne traktaty: „De Corpore” (O ciele), „De Homine” (O człowieku) oraz traktat o państwie. Jego celem było wyjaśnienie wszystkich zjawisk poprzez odwołanie się do ruchu i mechanicznego działania, co odzwierciedlało jego fascynację naukami przyrodniczymi.

Filozofia polityczna i teoria umowy społecznej

Jednym z najbardziej fundamentalnych i rewolucyjnych wkładów Thomasa Hobbesa do filozofii politycznej jest koncepcja „stanu natury”. Filozof opisywał ten pierwotny stan jako „wojnę każdego z każdym” (łac. bellum omnium contra omnes). W takim stanie, według Hobbesa, życie ludzkie było „samotne, biedne, bezbronne, zwierzęce i krótkie”. Była to wizja świata pozbawionego prawa, porządku i bezpieczeństwa, w którym każdy człowiek kierował się wyłącznie własnym interesem i instynktem przetrwania.

W swojej teorii politycznej Hobbes argumentował, że jedynym skutecznym sposobem na uniknięcie chaosu i brutalności wynikających ze stanu natury, a także z potencjalnej wojny domowej, jest powierzenie absolutnej władzy suwerenowi. Suweren ten, dzięki swojej nieograniczonej mocy, miał zapewnić porządek i bezpieczeństwo wszystkim obywatelom. Ta idea stanowiła podstawę jego teorii umowy społecznej. Według Hobbesa, jednostki dobrowolnie rezygnują z części swoich naturalnych swobód na rzecz suwerena, który w zamian gwarantuje im ochronę i stabilność. Skuteczna umowa społeczna nie musi koniecznie prowadzić do ubezwłasnowolnienia jednostek i przekazania całej władzy suwerenowi, ale zapewnia mu ona absolutną i niepodzielną władzę, bez której społeczeństwo pogrążyłoby się w chaosie.

Doświadczenie angielskiej wojny domowej (1642–1651) miało ogromny wpływ na utrwalenie przekonań Hobbesa. Bezpośrednie obserwowanie okrucieństw i destrukcji związanych z konfliktem wewnętrznym utwierdziło go w przekonaniu, że rządy absolutne są nie tylko pożądane, ale wręcz konieczne dla utrzymania stabilności społecznej i zapobieżenia anarchii. W obliczu tak poważnych zagrożeń, silna władza monarchy, jak Karol II Stuart, stanowiła dla niego gwarancję pokoju i porządku. Koncepcja ta kontrastuje z późniejszymi teoriami, takimi jak te rozwijane przez Johna Locke’a, który kładł większy nacisk na prawa jednostki i ograniczenia władzy.

Kluczowe dzieła i wpływ na myśl polityczną

Thomas Hobbes, jako człowiek renesansu o niezwykle szerokich horyzontach, pozostawił po sobie dorobek intelektualny obejmujący wiele dziedzin. Jego najbardziej znanym i wpływowy dziełem jest „Lewiatan”, opublikowany w 1651 roku. To właśnie w tej monumentalnej pracy filozof przedstawił swoje radykalne poglądy na naturę człowieka, społeczeństwa i państwa. „Lewiatan” stał się kamieniem węgielnym nowoczesnej teorii umowy społecznej (social contract theory), która zakłada, że legitymacja władzy państwowej pochodzi od zgody rządzonych (consent of the governed).

Innym ważnym dziełem w dorobku Hobbesa jest „De Cive” (O obywatelu) z 1642 roku. Książka ta stanowiła trzecią część jego planowanego systemu filozoficznego i została bardzo dobrze przyjęta przez ówczesne elity intelektualne. Wcześniej, w 1628 roku, jego pierwszym znaczącym publikacją było angielskie tłumaczenie „Wojny peloponeskiej” Tukidydesa, które było pierwszym przekładem dokonanym bezpośrednio z greckiego manuskryptu. Hobbes opracował również ambitny system filozoficzny, który miał objąć trzy traktaty: „De Corpore” (O ciele), „De Homine” (O człowieku) oraz traktat o państwie. Dążył do wyjaśnienia wszystkich zjawisk, zarówno fizycznych, jak i społecznych, poprzez mechanistyczne podejście oparte na ruchu i działaniu. W ramach tego systemu powstały także takie prace jak „The Elements of Law” (1640), które zawierały podwaliny jego późniejszych teorii, a także „Human Nature” i „De Corpore Politico” (1650), które stanowiły preludium do „Lewiatana”.

Prace Hobbesa, w tym „The Works of Thomas Hobbes” czy „The Clarendon Edition of the Works of Thomas Hobbes”, wydawane przez Oxford University Press, do dziś stanowią przedmiot intensywnych badań i analiz. Jego koncepcja „stanu natury” jako pierwotnego stanu, w którym „człowiek jest z natury” samotny i walczy o przetrwanie, stanowi punkt wyjścia do zrozumienia jego teorii państwa. Wizja, że pierwotnym stanem jest wojna powszechna, miała głęboki wpływ na późniejszych myślicieli, choć jego wnioski dotyczące absolutyzmu suwerena były często kwestionowane, między innymi przez Johna Locke’a. Myśl Hobbesa, choć kontrowersyjna, ugruntowała się jako kluczowy element dyskusji nad legitymacją władzy, rolą jednostki w społeczeństwie i naturą konfliktu. Jego dzieła, takie jak „Leviathan and Concerning Government and Reason of State”, nadal inspirują debaty w obszarze political philosophy, prawa i teorii politycznej.

Życie osobiste i związki

Thomas Hobbes, choć znany przede wszystkim ze swojej działalności intelektualnej, miał również swoje życie prywatne, które w pewnym stopniu kształtowało jego perspektywę. Jak wspomniano, jego ojciec, Thomas Sr., był wikariuszem, ale jego kariera została przerwana przez incydent bójki, co zmusiło go do opuszczenia Londynu. W tej sytuacji to jego zamożny stryj, Francis Hobbes, producent rękawiczek, przejął opiekę nad młodym Thomasem. Francis Hobbes odegrał nieocenioną rolę, finansując edukację bratanka i umożliwiając mu rozwój jego wybitnych talentów. Ta wczesna zależność od wsparcia finansowego mogła wpłynąć na jego późniejsze związki z arystokratycznymi patronami.

Przez większość swojego dorosłego życia Thomas Hobbes był silnie związany z arystokratyczną rodziną Cavendishów. Pełnił dla nich rolę tutora, czyli nauczyciela, oraz sekretarza dla kilku pokoleń tej wpływowej dynastii. Szczególnie ważnym etapem jego kariery było nauczanie młodego Karola, księcia Walii, późniejszego króla Karola II. W 1647 roku, podczas pobytu na wygnaniu w Paryżu, Hobbes pełnił prestiżową funkcję instruktora matematyki dla przyszłego monarchy. Ta relacja, choć nie zakończyła się trwałą współpracą po powrocie Karola II do Anglii, świadczy o jego wysokiej pozycji w kręgach intelektualnych i zaufaniu, jakim cieszył się wśród znaczących postaci epoki. Związek z rodziną Cavendishów, w tym z Williamem Cavendish, Earlem of Devonshire, oraz jego synem, Charlesem Cavendish, zapewnił mu stabilność i środki do prowadzenia badań i pisania, co było kluczowe dla jego długiej i produktywnej kariery. Choć fakty biograficzne nie wspominają o żonie czy dzieciach Hobbesa, jego bliskie relacje z rodziną Cavendishów stanowią ważny element jego biografii.

Kontrowersje, konflikty i ostatnie lata życia

Publikacja „Lewiatana” w 1651 roku wywołała natychmiastowy i burzliwy skandal. Thomas Hobbes został oskarżony o ateizm i promowanie poglądów określanych jako „hobbizm”. Te zarzuty były na tyle poważne, że doprowadziły do zerwania jego kontaktów z wygnanymi rojalistami przebywającymi w Paryżu. W tamtych czasach, w obliczu napięć religijnych i politycznych, takie oskarżenia mogły mieć katastrofalne skutki dla kariery i bezpieczeństwa filozofa. Jego radykalne poglądy na naturę państwa i rolę suwerena, odbiegające od tradycyjnych koncepcji religijnych i politycznych, budziły silne emocje i sprzeciw.

Hobbes popadł również w ostry konflikt intelektualny z René Descartesem. W 1641 roku Hobbes napisał krytykę „Medytacji o pierwszej filozofii” Descartes’a, co zapoczątkowało wymianę zdań o niezwykle szorstkim charakterze. Ich korespondencja była tak napięta, że ostatecznie Descartes zdecydował się zerwać wszelką dalszą komunikację z Hobbesem. Był to przykład starcia dwóch wybitnych umysłów epoki, których poglądy na naturę rzeczywistości i metody poznania znacząco się różniły. Ze względu na swoje kontrowersyjne poglądy religijne i polityczne, Hobbes był zmuszony do ucieczki z Anglii do Paryża w 1640 roku, gdzie spędził 11 lat na wygnaniu. Po powrocie do Anglii, w burzliwym okresie, musiał szukać ochrony u rewolucyjnego rządu angielskiego, co pokazuje, jak niepewna była jego sytuacja.

Ostatnie lata życia Thomas Hobbes spędził w Anglii, gdzie zmarł 4 grudnia 1679 roku w wieku 91 lat. Mimo podeszłego wieku, pozostał aktywny intelektualnie, choć jego poglądy nadal budziły kontrowersje. W 1647 roku filozof otarł się o śmierć z powodu ciężkiej choroby, która wyłączyła go z pracy intelektualnej na okres sześciu miesięcy, co stanowiło poważne wyzwanie dla jego kariery. Jednak po wyzdrowieniu Hobbes wykazał się niezwykłą determinacją i zdołał ukończyć pisanie swojego najważniejszego dzieła, „Lewiatana”. Ten okres choroby i rekonwalescencji pokazuje jego siłę woli i zaangażowanie w rozwój swoich idei. Mimo że Hobbes interesował się fizyką i ruchem ciał, co skłaniałoby do przypuszczeń o jego otwartości na metody empiryczne, filozof otwarcie gardził pracą eksperymentalną. Uważał ją za mniej wartościową niż czyste rozważania teoretyczne i dedukcyjne, co podkreśla jego skłonność do racjonalizmu i metody apriorycznej w budowaniu swoich systemów filozoficznych.

Kluczowe daty z życia Thomasa Hobbesa

• 1588: Narodziny 5 kwietnia w Westport.
• 1601–1602: Podjęcie studiów w Magdalen Hall w Oksfordzie.
• 1610–1615: Pierwsza „Grand Tour” po Europie.
• 1628: Publikacja angielskiego tłumaczenia „Wojny peloponeskiej” Tukidydesa.
• 1640: Ucieczka z Anglii do Paryża.
• 1641: Krytyka „Medytacji o pierwszej filozofii” René Descartes’a.
• 1642: Publikacja „De Cive” (O obywatelu).
• 1647: Pełnienie funkcji instruktora matematyki dla Karola, księcia Walii, w Paryżu; ciężka choroba.
• 1651: Publikacja „Lewiatana”.
• 1651–1660: Okres przebywania w Anglii, poszukiwanie ochrony u rządu rewolucyjnego.
• 1679: Śmierć 4 grudnia w wieku 91 lat.

Ciekawostki z życia Thomasa Hobbesa

Podczas swojego pobytu we Florencji w 1636 roku, Thomas Hobbes miał okazję odwiedzić Galileusza, który wówczas przebywał w areszcie domowym po wyroku inkwizycji. To spotkanie miało istotny wpływ na zainteresowanie Hobbesa fizyką i doktryną ruchu, które później znalazły odzwierciedlenie w jego systemie filozoficznym. Hobbes fascynował się mechanistycznym podejściem do opisu świata, a kontakty z czołowymi naukowcami epoki, takimi jak Galileusz, stanowiły dla niego cenne źródło inspiracji. Jego późniejsze prace, takie jak „De Corpore”, noszą ślady tego zainteresowania.

W 1647 roku Thomas Hobbes otarł się o śmierć z powodu ciężkiej choroby. Schorzenie to wyłączyło go z pracy intelektualnej na okres sześciu miesięcy, co stanowiło poważne wyzwanie dla jego kariery. Jednak po wyzdrowieniu Hobbes wykazał się niezwykłą determinacją i zdołał ukończyć pisanie swojego magnum opus, „Lewiatana”. Ten okres choroby i rekonwalescencji pokazuje jego siłę woli i zaangażowanie w rozwój swoich idei. Mimo że Hobbes interesował się fizyką i ruchem ciał, co skłaniałoby do przypuszczeń o jego otwartości na metody empiryczne, filozof otwarcie gardził pracą eksperymentalną. Uważał ją za mniej wartościową niż czyste rozważania teoretyczne i dedukcyjne, co podkreśla jego skłonność do racjonalizmu i metody apriorycznej w budowaniu swoich systemów filozoficznych.

Warto wiedzieć: Thomas Hobbes był prawdziwym polimatą, człowiekiem renesansu o niezwykle szerokich horyzontach. W ciągu swojego długiego życia wnosił wkład w tak różnorodne dziedziny jak historia, jurysprudencja (teoria prawa), geometria, optyka, teologia, etyka, a także zajmował się tłumaczeniami klasyki.

Główne dzieła Thomasa Hobbesa

• „Medea” Eurypidesa (tłumaczenie na łacinę, przed studiami)
• „Wojna peloponeska” Tukidydesa (tłumaczenie angielskie, 1628)
• „The Elements of Law” (1640)
• „De Cive” (O obywatelu) (1642)
• „De Corpore” (O ciele) (część planowanego systemu filozoficznego)
• „De Homine” (O człowieku) (część planowanego systemu filozoficznego)
• „Lewiatan” (1651)

Thomas Hobbes, jeden z najważniejszych filozofów politycznych w historii, pozostawił trwały ślad w myśli zachodniej dzięki swojej teorii umowy społecznej i analizie potrzeby silnego państwa. Jego prace, zwłaszcza „Lewiatan”, nadal stanowią kluczowy punkt odniesienia w debatach na temat natury człowieka, legitymacji władzy i organizacji społeczeństwa, dowodząc ponadczasowej aktualności jego myśli.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Thomas_Hobbes